Skip to content
0

आरोग्य माहिती

मूळव्याध (पाइल्स): लक्षणे, कारणे आणि उपचार

मूळव्याधीत गुदद्वाराच्या आत आणि आसपासच्या रक्तवाहिन्या फुगून गादीसारख्या सुजतात. ही खूप सामान्य समस्या आहे. यात अनेकदा शौचानंतर दुखल्याशिवाय लाल रक्त पडते, खाज येते किंवा कोंब बाहेर येतो. बहुतेक मूळव्याध मल मऊ ठेवणे, कोमट पाण्याचा शेक आणि औषधांनी बरी होते. मोठ्या किंवा वारंवार होणाऱ्या मूळव्याधीवर क्लिनिकमध्ये किंवा शस्त्रक्रियेने उपचार केले जातात.

इंग्रजीत पाइल्स किंवा हेमरॉइड्स (haemorrhoids). हिंदीत बवासीर. रक्त पडणाऱ्या मूळव्याधीला रक्ती मूळव्याध म्हणतात.

  • खूप सामान्य समस्या
  • बहुतेक शस्त्रक्रियेशिवाय बरी
  • शेकाने आराम
  • रक्त पडल्यास डॉक्टरांना दाखवा

01

मूळव्याध म्हणजे काय?

प्रत्येकाच्या गुदद्वाराच्या आत रक्तवाहिन्यांच्या मऊ गाद्या असतात, ज्या गुदद्वार बंद ठेवण्यास मदत करतात. वारंवार जोर लावल्याने या गाद्या फुगून खाली सरकतात, त्याला मूळव्याध म्हणतात.

  • आतील मूळव्याध: गुदद्वाराच्या आत असते, बहुधा दुखत नाही. शौचाच्या वेळी रक्त पडते किंवा कोंब बाहेर येतो.
  • बाहेरील मूळव्याध: गुदद्वाराबाहेरच्या त्वचेखाली असते. खाज येते, आणि आत रक्ताची गाठ झाल्यास तीव्र वेदना होतात.

02

मूळव्याधीची लक्षणे

  • शौचानंतर टॉयलेट पेपरवर, मलावर किंवा भांड्यात चमकदार लाल रक्त.
  • गुदद्वारावर मऊ कोंब, जो आपोआप आत जातो किंवा बोटाने आत ढकलावा लागतो.
  • खाज, आग होणे किंवा ओलसरपणा.
  • पोट पूर्ण साफ झाले नाही असे वाटणे.

शौचाच्या वेळी कापल्यासारखी तीव्र वेदना होत असेल तर ते बहुधा फिशर असते. तापासोबत दुखरी सूज असेल तर गळू असू शकते, ज्यातून भगंदर होऊ शकतो.

03

आतील मूळव्याधीचे ग्रेड

ग्रेडकाय होतेसामान्य उपचार
ग्रेड 1रक्त पडते, कोंब आतच राहतोफायबर, पाणी, शेक, औषधे
ग्रेड 2जोर लावल्यावर बाहेर येतो, आपोआप आत जातोवरील उपाय; गरज पडल्यास बँडिंग किंवा इंजेक्शन
ग्रेड 3बाहेर येतो, हाताने आत ढकलावा लागतोबँडिंग, किंवा स्टेपलर, लेझर किंवा शस्त्रक्रिया
ग्रेड 4कायम बाहेर राहतोसहसा शस्त्रक्रिया

04

मूळव्याध का होते?

  • बद्धकोष्ठता आणि कडक मलासाठी जोर लावणे.
  • टॉयलेटमध्ये बराच वेळ बसणे, उदा. मोबाईल पाहत.
  • आहारात फायबर आणि पाण्याची कमतरता.
  • गर्भावस्था आणि प्रसूती.
  • दीर्घकाळ जुलाब, जड वजन उचलणे, जुना खोकला, लठ्ठपणा.

तिखट खाण्याने मूळव्याध होत नाही, पण काही लोकांमध्ये आग वाढू शकते.

05

घरी काळजी

मल मऊ ठेवा

दररोज 25 ते 30 ग्रॅम फायबर: फळे, भाज्या, डाळ, सॅलड, अख्खे धान्य. इसबगोलही मदत करते; प्रमाण डॉक्टरांना विचारा.

पाणी प्या

दिवसाला सुमारे 2.5 ते 3 लिटर, डॉक्टरांनी पाणी कमी करायला सांगितले नसल्यास.

जोर लावू नका

शौचाची भावना झाल्यावरच जा, 5 मिनिटांपेक्षा जास्त बसू नका. पायाखाली छोटा स्टूल ठेवा.

कोमट पाण्याचा शेक

10 ते 20 मिनिटे, दिवसातून 2 ते 3 वेळा आणि शौचानंतर.

06

मूळव्याधीत कोमट पाण्याचा शेक (सिट्झ बाथ)

सिट्झ बाथ म्हणजे गुदद्वार आणि त्याच्या आसपासच्या भागाचा (पेरिएनल भाग) कोमट पाण्याने शेक. मूळव्याधीत डॉक्टर सर्वात जास्त हाच सल्ला देतात.

  • उबेमुळे गुदद्वाराचा स्नायू सैल होतो आणि वेदना व आखडणे कमी होते.
  • रक्तप्रवाह वाढतो, खाज आणि सूज कमी होते.
  • न घासता स्वच्छता होते.

स्पष्ट सांगायचे तर: शेकाने मूळव्याध नाहीशी होत नाही. आहार, औषधे किंवा उपचार काम करत असताना तो आराम देतो आणि स्वच्छता राखतो.

पाणी कोमट ठेवा, कधीही गरम नको; आधी मनगटावर तपासा. संपूर्ण पद्धत सिट्झ बाथ माहिती मध्ये वाचा.

07

मूळव्याधीवरील उपचार

  • औषधे: फायबर, मल मऊ करणारी औषधे, काही दिवसांसाठी क्रीम, आणि डॉक्टरांनी दिलेल्या गोळ्या.
  • छेद न करता उपचार: रबर बँड लायगेशन (बँडिंग), स्क्लेरोथेरपी (इंजेक्शन), इन्फ्रारेड कोॲग्युलेशन.
  • शस्त्रक्रिया: हेमरॉइडेक्टॉमी, स्टेपलर, लेझर किंवा DGHAL. मोठ्या मूळव्याधीसाठी.

कोणता उपचार योग्य, हे सर्जन तपासणीनंतर सांगतात. कोणत्याही शस्त्रक्रियेनंतरही शेकाचा सल्ला दिला जातो.

08

डॉक्टरांना कधी दाखवावे

पहिल्यांदा रक्त दिसल्यास डॉक्टरांना नक्की दाखवा. रक्त बहुधा मूळव्याधीमुळे असते, पण आतड्याचा कर्करोग आणि इतर आजारही असेच दिसू शकतात.

लगेच डॉक्टरांकडे जा जर खूप रक्त पडत असेल, चक्कर येत असेल, मल काळा असेल, तीव्र वेदना किंवा ताप असेल, किंवा कोंब आत जात नसेल आणि खूप दुखत असेल.

  • 3 आठवड्यांपेक्षा जास्त पोटाच्या सवयीत बदल आणि रक्त.
  • वजन कमी होणे, थकवा, किंवा कुटुंबात आतड्याचा कर्करोग.
  • एक आठवडा घरगुती काळजी घेऊनही आराम नाही.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

मूळव्याध आपोआप बरी होते का?

लहान मूळव्याध अनेकदा काही दिवसांत ते आठवड्यांत मल मऊ ठेवणे, जोर न लावणे आणि शेकाने बरी होते. बद्धकोष्ठता परत आल्यास पुन्हा होऊ शकते. मोठ्या मूळव्याधीला उपचार लागतात.

मूळव्याध शस्त्रक्रियेशिवाय बरी होऊ शकते का?

ग्रेड 1 आणि 2 आणि अनेक ग्रेड 3 मूळव्याध आहार, औषधे आणि बँडिंगसारख्या क्लिनिक उपचारांनी आटोक्यात येतात. शस्त्रक्रिया मोठ्या मूळव्याधीसाठी असते.

मूळव्याधीत शेक किती वेळ घ्यावा?

10 ते 20 मिनिटे, दिवसातून 2 ते 3 वेळा आणि शौचानंतर, किंवा डॉक्टर सांगतील तसे.

शेकाचे पाणी किती गरम असावे?

कोमट, कधीही गरम नको. गरम पाण्याने आग आणि सूज वाढू शकते. आधी मनगटावर तपासा.

रक्ती मूळव्याध धोकादायक आहे का?

सहसा रक्त थोडे असते आणि थांबते, पण एकदा डॉक्टरांकडून तपासणी नक्की करा. खूप रक्त किंवा चक्कर आल्यास लगेच उपचार घ्या.

टॉयलेटवर ठेवायचा सिट्झ बाथ टब का?

जमिनीवरच्या टबमध्ये खाली बसावे लागते, जे वेदनेत किंवा शस्त्रक्रियेनंतर अवघड असते. टॉयलेटवर ठेवलेला टब तोच शेक आरामात देतो.

पुनरावलोकनकर्त्यांविषयी

Dr Govind Kodwani, MBBS, MS (General Surgery), FIAGES, FMAS, FCCS, Faculty at ISCP

डॉ. गोविंद कोडवानी जनरल सर्जन आहेत आणि कोडवानी मेडीसेल्सचे प्रोप्रायटर आहेत, जी डॉक्टर बेस केअरची उत्पादने बनवते.

ही सर्वसाधारण माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. तपासणी आणि उपचारासाठी डॉक्टरांना भेटा. स्रोत: NHS: Piles, NIDDK: Hemorrhoids

शेक आता सोपा.

कोणत्याही वेस्टर्न टॉयलेटवर कोमट पाण्याचा सतत, हलका फवारा. विजेवर चालणारा आणि रिचार्जेबल बॅटरीचा, असे दोन मॉडेल.